Rosja uderza w traumy i podziały. Tak buduje skuteczne narracje

• Współczesne operacje informacyjno-psychologiczne coraz częściej wykorzystują sugestie, emocje, obrazy i treści przetwarzane przy użyciu sztucznej inteligencji.
• Rosja dostosowuje przekaz do traum, lęków i podziałów występujących w konkretnych społeczeństwach, a jej podstawowe cele pozostają niezmienne, pomimo rozwoju narzędzi.
• Budowanie odporności wymaga świadomości sytuacyjnej, edukacji, szybkiego reagowania oraz współpracy administracji, mediów, sektora prywatnego i ekspertów.

„Wojna kognitywna jest częścią naszej nowej rzeczywistości. Obecnie rzadko możemy mówić o treściach całkowicie weryfikowalnych, które można jednoznacznie zakwalifikować jako prawdziwe lub fałszywe. Znacznie częściej spotykamy się z przekazami manipulacyjnymi, sugestiami, oddziaływaniem podprogowym, odpowiednio przygotowanymi obrazami oraz materiałami generowanymi lub przetwarzanymi z wykorzystaniem sztucznej inteligencji” – mówił dr Michał Marek podczas konferencji Digital Skills Summit 2026.

Taki model działania jest trudniejszy do zwalczania, ponieważ nie zawsze zawiera jedno konkretne twierdzenie, które można obalić. Operacja może polegać na stopniowym budowaniu określonego obrazu państwa, instytucji albo grupy społecznej.

Psychologiczne podatności społeczeństw

Kluczową rolę w bezpieczeństwie środowiska informacyjnego odgrywają psychologia oraz emocje wywoływane u odbiorców. Koncentracja na pojedynczych fałszywych wiadomościach może prowadzić do pomijania szerszego mechanizmu operacji wpływu.

„Zamiast rozmawiać o mechanizmie zagrożenia, często ograniczamy się do dyskusji o prawdziwości lub nieprawdziwości pojedynczych informacji. Powinniśmy posługiwać się odpowiednimi wskaźnikami i zastanowić się, czy nasz sposób obrony oraz przygotowania się do tego zagrożenia jest adekwatny” – wyjaśnił Kamil Basaj, prezes Fundacji InfoOps Polska.

Ekspert zwrócił także uwagę na znaczenie psychologicznych podatności poszczególnych społeczeństw. To właśnie do nich dostosowywane są narracje, język przekazu oraz emocje, które ma wywołać dana kampania.

Badania, które realizowaliśmy w Afryce w związku z aktywnością podmiotów państwowych, pokazują, że zarówno Chiny, jak i Rosja bardzo precyzyjnie dostosowują przekaz do psychologicznych podatności poszczególnych społeczeństw. Jest to w pewnym sensie naturalny sposób prowadzenia takich operacji.
Kamil Basaj, prezes Fundacji InfoOps Polska

Skuteczna obrona wymaga więc wiedzy o tym, jakie lęki, doświadczenia i społeczne napięcia mogą zostać wykorzystane przez przeciwnika.

„Rzadko jednak rozmawiamy o tym, czy osoby odpowiedzialne za bezpieczeństwo środowiska informacyjnego w Polsce zdają sobie sprawę z tego, jakie są wrażliwości naszego społeczeństwa. Czy znamy jego progi odporności na presję, zastraszanie i groźby? Czy wiemy, jakie emocje wpływają na sposób oceny sytuacji, logiczne rozumowanie oraz zachowania obywateli?” – dodał Basaj.

Jak zaznaczył, istnieją określone wzorce reakcji, nad których uruchomieniem pracuje przeciwnik. Rosyjska propaganda potrafi precyzyjnie adaptować przekaz do wielopokoleniowych traum obecnych w społeczeństwie, często robiąc to w sposób ukryty i trudny do natychmiastowego rozpoznania.

Rosyjskie cele pozostają niezmienne

Współczesne działania Rosji są kontynuacją metod stosowanych przez nią w poprzednich epokach. Rozwój technologii zmienił ich skalę, szybkość i zasięg, jednak strategiczne cele pozostały podobne.

„Należy pamiętać, że Rosja carska, później Rosja radziecka, a dzisiaj Rosja putinowska nie zmieniła zasadniczo swojego sposobu działania. Zmieniły się przede wszystkim narzędzia wykorzystywane do osiągania tych samych celów” – powiedział płk rez. Maciej Matysiak, dyrektor Departamentu Bezpieczeństwa Narodowego KPRM. 

Internet i platformy społecznościowe umożliwiły prowadzenie operacji wpływu bez konieczności bezpośredniej obecności na terytorium atakowanego państwa. Pozwalają także wykorzystywać lokalnych polityków, aktywistów, influencerów i organizacje, które wzmacniają określone narracje.

Matysiak przywołał w tym kontekście referendum dotyczące wyjścia Wielkiej Brytanii z UE. O jego rezultacie przesądziła stosunkowo niewielka różnica głosów, a kampanii towarzyszyły działania wzmacniające przekazy antyunijne.

„Istotny udział w kampanii miał Nigel Farage, który był jednym z głównych propagatorów idei wyjścia Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej. Jego współpracownik Nathan Gill został niedawno skazany na dziesięć i pół roku więzienia za wspieranie Rosji” – wyjaśnił. 

Gill został skazany po tym, jak przyznał się do przyjmowania łapówek za prorosyjskie wywiady i przemówienia.

Od świadomości sytuacyjnej do szybkiej reakcji

Skuteczna odpowiedź państwa na operacje dezinformacyjne wymaga połączenia monitorowania środowiska informacyjnego, działań edukacyjnych oraz sprawnych mechanizmów reagowania.

„Dostrzegam kilka obszarów, w których państwo powinno podejmować działania. Przede wszystkim musimy zapewnić odpowiednią świadomość sytuacyjną – zarówno w administracji centralnej, jak i w społeczeństwie. Kolejnym obszarem jest budowanie odporności, przede wszystkim poprzez działania edukacyjne. Trzecim elementem, na którym musimy się skupić, jest reagowanie. Po zidentyfikowaniu operacji dezinformacyjnej powinniśmy szybko przekazywać obywatelom informacje o tym, co się wydarzyło, kto może odpowiadać za dane działania i jaki jest ich mechanizm” – powiedział dr Filip Bryjka.

Budowanie odporności informacyjnej nie może opierać się na pojedynczych kampaniach. Potrzebne są wieloletnie działania angażujące różne sektory państwa i społeczeństwa.

Walka z dezinformacją musi być prowadzona długofalowo, w ramach programów angażujących administrację publiczną, sektor prywatny, media, ekspertów i społeczeństwo. Nie wystarczy wskazywać fałszywe informacje. Trzeba uczyć obywateli, jak sprawdzać źródła i samodzielnie szukać wiarygodnych danych.
dr Aleksander Olech, szef współpracy międzynarodowej oraz redaktor naczelny Defence24.com

Jak dodał dr Olech:  „Kluczowe jest także ograniczenie dezinformacji w polityce. Politycy często sami stają się częścią manipulacji, wykorzystując fałszywe przekazy w bieżącej rywalizacji. To daje Rosji przestrzeń do wzmacniania podziałów w Polsce. Dlatego potrzebne są raporty, publikacje i projekty edukacyjne, które realnie dotrą do społeczeństwa i pokażą, że odporność informacyjna jest elementem bezpieczeństwa państwa”.

Iluzja wiedzy utrudnia korygowanie błędów

Odporność na manipulację informacyjną wymaga nie tylko wiedzy, ale również intelektualnej otwartości i gotowości do weryfikowania własnych sądów.

„Dużo bardziej obawiam się iluzji wiedzy niż osób, które otwarcie przyznają, że wiedzy nie posiadają. Osoby, które nie mają wiedzy, można stosunkowo szybko skierować na właściwe tory i przekazać im rzetelne informacje. Znacznie trudniej dotrzeć do ludzi posiadających tak zwaną iluzję wiedzy. Osoby przekonane, że już wszystko wiedzą, są trudne do skorygowania. Nie dopuszczają bowiem możliwości, że ich obraz rzeczywistości może być błędny” – wyjaśnił płk dr inż. Rafał Kasprzyk.

Iluzja wiedzy sprzyja odrzucaniu sprostowań i informacji pochodzących ze źródeł, które nie potwierdzają wcześniejszych przekonań. Odbiorca może uznawać każdą próbę korekty za manipulację albo dowód na istnienie szerszego spisku.

Z tego powodu edukacja informacyjna powinna rozwijać gotowość do weryfikowania własnych poglądów. Odporność oznacza również umiejętność przyznania, że posiadane informacje mogą być niepełne, nieaktualne lub błędne.