Jak nie zmarnować potencjału AI w polskiej szkole?

• Generatywna AI ma realny potencjał edukacyjny, ale tylko wtedy, gdy wspiera proces uczenia się, a nie zastępuje wysiłek poznawczy uczniów ani pracy pedagogicznej nauczycieli.
• Kluczowe ryzyko to nadmierne poleganie na AI, które może osłabiać metapoznanie, samodzielność, kreatywność i krytyczne myślenie.
• Dla Polski kluczowe są jasne zasady, przygotowanie nauczycieli i przemyślane wdrożenie systemowe, tak aby AI wzmacniała jakość edukacji, a nie sprowadzała jej do szybszego wykonywania zadań.

Jak wskazuje raport OECD pt. „OECD Digital Education Outlook 2026”, generatywna sztuczna inteligencja (GenAI) może skalować wsparcie spersonalizowanego uczenia się, podnosić jakość informacji zwrotnej oraz automatyzować część procesów oceniania.

Jeśli jednak uczniowie zbyt silnie polegają na GenAI, spada ich zaangażowanie metapoznawcze, a wkładany wysiłek w samodzielne myślenie ulega ograniczeniu, przez co odpowiedzi nie zawsze przekładają się na rzeczywiste zrozumienie.

Kluczowe znaczenie zatem ma wdrażanie narzędzi AI w taki sposób, który będzie rozwijał uczniów, a nie zastępował ich wysiłek poznawczy.

Skuteczna integracja GenAI w nauczaniu może więc wymagać wzmacniania samodzielności uczniów i większego skupienia na tym, jak się uczą, a nie tylko na końcowym efekcie.

Sztuczna inteligencja w polskich szkołach

Zgodnie z zapowiedziami Ministerstwa Edukacji Narodowej oraz Ministerstwa Cyfryzacji, sztuczna inteligencja ma być wykorzystywana w polskich szkołach.

Jak wskazywała Barbara Nowacka w grudniu ubiegłego roku, narzędzia AI mogą być stosowane w sposób przemyślany i twórczy w różnych obszarach, m.in. w matematyce czy nauce języków obcych. 

Dlatego jednym z elementów reformy Kompas Jutra jest umożliwienie szerokiego korzystania z narzędzi cyfrowych. Wprowadzenie zmian programowych oraz szerszego zastosowania AI wymaga także odpowiedniego przygotowania kadry pedagogicznej. 

Równie istotne jest to, aby AI była używana odpowiedzialnie i w sposób sprzyjający rozwojowi uczniów, ponieważ jej zastosowanie w edukacji może nieść także ryzyka i potencjalnie szkodliwe skutki.

W jaki sposób zatem AI najlepiej wspiera proces uczenia? 

Wzmocnienie nauki dzięki generatywnej AI

Raport OECD podkreśla, że jednym z najważniejszych zastosowań generatywnej AI w edukacji jest tutoring. W odróżnieniu od tradycyjnych tutorów opartych na sztywnych scenariuszach rozmowy, GenAI może prowadzić elastyczny dialog i dostosowywać wyjaśnienia oraz język do potrzeb konkretnego ucznia.

Poza wsparciem „jeden na jeden” GenAI może także wzmacniać uczenie się zespołowe, poprzez:

• pełnienie funkcji źródła informacji, 
• pomaganie w przygotowaniu materiałów dopasowanych do pracy w grupie, 
• dostarczanie nauczycielom informacji zwrotnej o przebiegu współpracy
• działanie  jako „rówieśniczy" uczestnik zadania. 

GenAI bywa również narzędziem wspierającym kreatywność, zwłaszcza gdy jest wykorzystywana do testowania pomysłów, porównywania wariantów i pogłębiania refleksji, a nie do natychmiastowego generowania gotowych treści.

A co ze wspieraniem pracy nauczycieli? 

Wzmacnianie pracy nauczycieli dzięki generatywnej AI

Jak wskazuje OECD, GenAI może istotnie zmienić sposób pracy nauczycieli, zwiększając produktywność oraz wspierając jakość nauczania.

Już dziś sztuczna inteligencja potrafi szybko tworzyć streszczenia materiałów, projektować zestawy ćwiczeń i propozycje sprawdzianów, a także zapewniać bieżące wsparcie tutoringowe.

Jednocześnie pojawia się ryzyko, że nadmierne poleganie na GenAI może prowadzić do osłabienia części kompetencji zawodowych. W tym kontekście wyróżnia się trzy sposoby współpracy człowieka z AI: zastępowanie, uzupełnianie oraz wzmacnianie.

W praktyce najbardziej obiecujące jest podejście oparte na wzmacnianiu poprzez współpracę. Polega ono na tym, że nauczyciel i AI działają „w tandemie”. Narzędzie proponuje warianty rozwiązań, a nauczyciel je ocenia, koryguje i dopasowuje do celów dydaktycznych oraz potrzeb konkretnej klasy. Taki sposób pracy zwiększa szanse na poprawę jakości nauczania.

Ryzyka i potencjalne negatywne skutki wykorzystania GenAI w edukacji

GenAI może wspierać uczniów i nauczycieli, jednak OECD podkreśla, że jej upowszechnienie w edukacji wiąże się także z ryzykami.

Po stronie uczniów kluczowym zagrożeniem jest osłabienie zaangażowania metapoznawczego. Gdy narzędzia AI są używane zbyt intensywnie, poprawne wykonanie zadania może coraz częściej nie przekładać się na rzeczywiste zrozumienie ani rozwój umiejętności poznawczych.

Ryzyko rośnie szczególnie wtedy, gdy GenAI podaje gotowe odpowiedzi zamiast wspierać dochodzenie do nich. Uczniowie mogą wówczas przyjmować bierną rolę odbiorców, co sprzyja powierzchownemu uczeniu się i ogranicza samodzielność oraz krytyczne myślenie.

Podobne obawy dotyczą kreatywności: niewłaściwe użycie GenAI może prowadzić do ujednolicania pomysłów i osłabienia oryginalności.

Z perspektywy nauczycieli istotnym zagrożeniem jest stopniowa utrata części kompetencji zawodowych. Jeśli AI na stałe przejmie kluczowe zadania dydaktyczne, może to ograniczać rozwój biegłości eksperckiej i osłabiać relację nauczyciel–uczeń.

Istnieje też ryzyko sprowadzenia roli nauczyciela do nadzoru nad narzędziami, zamiast pracy pedagogicznej.

Wnioski dla Polski

Analiza raportu OECD pozwala sformułować kluczowe wnioski dotyczące wdrażania AI w systemie edukacji w Polsce. Na co w szczególności warto zwrócić uwagę?

• GenAI powinna wspierać cele kształcenia, a nie być dodatkiem wdrażanym dla samej innowacji.
• Konieczne jest jasne określenie, kiedy AI stanowi dopuszczalne wsparcie, a kiedy narusza zasady samodzielnej pracy i uczciwości akademickiej.
• Należy promować użycie AI, które prowadzi ucznia przez proces (pytania, wskazówki, wyjaśnienia), oraz ograniczać praktyki oparte na generowaniu „gotowców".
• Ocenianie powinno obejmować tok rozumowania, etapy pracy, uzasadnienia i refleksję.
• Istotne jest rozwijanie kompetencji dydaktycznych nauczycieli związanych z AI, w tym projektowanie zadań i oceniania w warunkach powszechnej dostępności GenAI.
• AI powinna służyć odciążaniu z rutyn, ale nie kosztem kontaktu, wsparcia rozwojowego i pracy wychowawczej.
• Projektowanie użycia AI powinno wspierać metapoznanie, krytyczne myślenie i kreatywność, a nie je osłabiać.