#CyberMagazyn: Płatna kolonizacja w rosyjskim wydaniu. Putinowska machina po Prigożynie

23 sierpnia 2023 r. prywatny odrzutowiec z Jewgienijem Prigożynem na pokładzie „spadł” w obwodzie twerskim. W debacie publicznej wydarzenie pojawiały się hasła, że to symboliczny koniec pewnego modelu rosyjskich operacji hybrydowych, opartego na relacji „państwo–oligarcha”, gdzie przemoc (PMC Wagner) oraz wpływ informacyjno-polityczny („Firma”) współistniały w półformalnej strefie między interesem prywatnym a racją stanu. 

Jednak analiza ujawnionych materiałów – przecieków, dokumentów finansowych, planów operacyjnych i biogramów – prowadzi do wniosku przeciwnego: narzędzia stworzone przez Prigożyna nie zniknęły, lecz zostały przejęte, uporządkowane i włączone w bardziej trwałą, państwowo nadzorowaną architekturę wpływu Federacji Rosyjskiej. 

Tezę tę formułuje międzynarodowe śledztwo „Propaganda Machine” (Forbidden Stories), a równolegle wzmacniają ją rekonstrukcje Dossier Center dotyczące „Afrykańskiej Nauki Politycznej 2.0„. 

W ujęciu analitycznym kluczowe jest to, że różnica między „wersją 1.0” i „2.0” nie polega przede wszystkim na zmianie repertuaru metod (które w dużej mierze pozostają te same), lecz na „zmianie własności instytucjonalnej” i „logiki kontroli”: od hybrydy półprywatnej do infrastruktury z elementami centralnego nadzoru państwowego, w tym – według szeregu ustaleń – nadzoru SWR.

Płatna kolonizacja. Republika Środkowoafrykańska jako laboratorium

Republika Środkowoafrykańska (RŚA) pojawia się w zrekonstruowanych dokumentach i relacjach jako przestrzeń testowa, w której Rosja ćwiczyła „pełny cykl” operacji wpływu: od płatnego „wypychania” treści medialnych, przez zarządzanie protestami, aż po budowę symbolicznej legitymizacji obecności Wagnera. 

Z perspektywy codziennego odbiorcy działania te mogą wyglądać jak zlepek drobnych bodźców informacyjnych(artykuły, audycje radiowe, hasła, wiece), jednak świadectwa sygnalistów pokazują ich funkcję systemową: wytworzenie kontrolowanego środowiska narracyjnego, które ma wspierać decyzje polityczne i militarne sprzyjające Moskwie.

Dobitnym przykładem tej mikromechaniki jest historia dziennikarza Ephrema Yalike-Ngonzo. Według jego relacji, praca polegała na produkcji prorosyjskich treści za stawki relatywnie wysokie względem lokalnych zarobków (np. trzy artykuły po 50 dolarów), promowaniu Wagnera oraz relacjonowaniu protestów anty-ONZ. 

Gdy rosyjscy „zleceniodawcy” zaczęli podejrzewać nielojalność, pojawiły się groźby, co zakończyło się ucieczką i statusem sygnalisty. Ten epizod opisały m.in. Associated Press oraz Platform to Protect Whistleblowers in Africa (PPLAAF).

W ujęciu analitycznym to nie tylko „reportażowy detal”, lecz wskaźnik strukturalny. Pokazuje, że wpływ opiera się tu na płatnej kolonizacji lokalnej przestrzeni informacyjnej oraz przemocy/zastraszeniu jako narzędziu dyscyplinowania wykonawców.

RŚA w dokumentach przywoływanych przez Forbidden Stories pełni rolę „strategicznej” platformy, a co za tym idzie utrata kontroli nad tym krajem miałaby osłabiać autorytet Rosji na całym kontynencie.

Symboliczny wymiar tego statusu uwidacznia pomnik Prigożyna i Dmitrija Utkina w jej stolicy Bangui. BBC interpretuje go jako znak, że mit założyciela może być podtrzymywany lokalnie nawet wtedy, gdy realna kontrola nad projektami przechodzi w ręce państwowych instytucji.

W efekcie państwo pełni jednocześnie funkcję „laboratorium operacyjnego” i „wizytówki”, która ma komunikować: „Rosja jest tu obecna, skuteczna i wdzięczna swoim ludziom”.

Wyciek 1431 stron: od anegdot do mapy systemu

Punktem zwrotnym dla rekonstrukcji całości był pakiet dokumentów (1431 stron), przekazany panafrykańskiemu magazynowi The Continent, a następnie udostępniony międzynarodowemu konsorcjum redakcji. 

Forbidden Stories opisuje to jako bezprecedensowy wgląd w funkcjonowanie „Firmy”: plany strategiczne, raporty operacyjne, rozliczenia finansowe i analizy wewnętrzne, dzięki którym można odtworzyć logikę działania sieci wpływu w Afryce, Ameryce Łacińskiej i innych częściach Globalnego Południa.

To ważne metodologicznie: wyciek przenosi analizę z poziomu domysłów („Rosja coś robi”) na poziom architektury organizacyjnej („jak, kto, za ile, w jakiej sekwencji, z jakimi wskaźnikami”).

Różnice między podejściem Forbidden Stories i Dossier Center są tutaj komplementarne. Forbidden Stories buduje panoramę: geografia, skala, „pipeline” operacji. Dossier Center schodzi na poziom wykonawczy: nazwiska, faktury, listy płac, budżety, ślady „księgowe” utrzymania infrastruktury.

Ta podwójna perspektywa pozwala opisać proces jako coś więcej niż serię kampanii; jako „trwały system” z warstwą planowania, logistyki, kadr i finansowania.

Adres jako dowód instytucjonalizacji: Pirogowa 8A i „rebranding” pod presją sankcji

Nowa odsłona projektu ma – w sensie dosłownym – adres. Według ustaleń Forbidden Stories, logistycznym centrum struktury stała się kamienica przy ul. Pirogowa 8A w Petersburgu, gdzie przeniesiono dokumentację, sprzęt i personel dawnej „Firmy”. 

Materiały śledcze opisują proces przeprowadzki jako operację logistyczną (wynajem, transport, organizacja pracy zespołów analitycznych i medialnych), co sugeruje planowe „przejęcie zasobów”, a nie spontaniczną improwizację po śmierci Prigożyna.

Dossier Center uzupełnia ten obraz o warstwę personalno-prawną: pod tym samym adresem zarejestrowano spółkę StratConsult, która staje się osią nowej struktury. Wokół niej pojawiają się ludzie „starej gwardii” Prigożyna – m.in. Siergiej Klukin, Siergiej Maszkiewicz, Artiom Gorny – wcześniej powiązani z operacjami wpływu w Sudanie, RŚA czy Libii.

W praktyce oznacza to zachowanie know-how i sieci kontaktów przy jednoczesnym „przepisaniu” ich na nowe podmioty prawne.

To „przepisywanie” ma istotne tło sankcyjne. Africa Politology figuruje w amerykańskiej bazie OFAC jako podmiot powiązany z Prigożynem. W konsekwencji operacje związane z dawną „Firmą” funkcjonują w warunkach podwyższonego ryzyka finansowego: identyfikacji przepływów, blokad kont i współpracy instytucji finansowych z reżimem sankcyjnym. 

Dokumenty analizowane przez Forbidden Stories i Dossier Center pokazują więc reorganizację finansowania: większą rolę gotówki, wykorzystanie spółek-pośredników i kanałów transferu mających utrudnić namierzenie źródła środków. Status sankcyjny działa tu jak czynnik selekcyjny: nie likwiduje infrastruktury, ale „wymusza jej adaptację”.

W ten schemat wpisują się też analizy All Eyes on Wagner, które opisują przejęcie „gałęzi wpływu” Wagnera przez SWR i jej wykorzystanie do ofensywnych operacji na Globalnym Południu.

Z perspektywy eseju analitycznego istotne jest powiązanie trzech elementów: 

• centralizacja (adres i logistyka), 
• ciągłość kadr,
• adaptacja prawno-finansowa pod presją sankcji. 

Razem wskazują one na proces instytucjonalizacji.

Mechanizm przejęcia przez SWR

Najbardziej jednoznaczny element rekonstrukcji dotyczy przejęcia projektu przez aparat państwowy. 

Dossier Center wskazuje konkretny punkt inicjalny: 15 grudnia 2023 r. Siergiej Maszkiewicz miał spotkać się z przedstawicielami Służby Wywiadu Zagranicznego (SWR) w celu sfinalizowania warunków dalszej współpracy. 

W dokumentach przygotowawczych pojawiają się pytania o mechanizmy finansowania i o to, jak wydatkować środki z przelewów bankowych tak, by nie uruchamiać systemów kontroli regulatorów finansowych i organów podatkowych. 

Wskazano też konkretne podmioty pośredniczące, m.in. АО „Интер” oraz ООО „Интертехтрейд”, jako instrumenty maskujące realnego beneficjenta i umożliwiające transfer środków do struktur terenowych, często w gotówce.

Dossier Center opisuje ponadto wykorzystanie „figurantów” (osób formalnie zarządzających spółkami), dokumentów przykrycia oraz rozwiązań prawnych mających rozproszyć odpowiedzialność i zaciemnić powiązania instytucjonalne. 

Wśród osób łączonych z nadzorem po stronie służb pojawiają się m.in. generał Dmitrij Faddiejew oraz Ilja Sawieljew jako łącznik operacyjny. W ujęciu analitycznym jest to mechanizm klasycznej „państwowej absorpcji” narzędzia: zasób (sieć wpływu) zostaje przejęty, osłonięty (przez spółki i figurantów) i zsynchronizowany z celami strategicznymi służby.

Uzupełnienie przynosi Forbidden Stories, pokazując, że w 2024 r. sieć wpływu nie ogranicza się do „PR-u” i polityki, ale ma wspierać operacje wywiadowcze SWR. Kluczowa jest tu rekrutacja „kontrahentów” – lokalnych pośredników z różnych środowisk: polityków, wojskowych, osób powiązanych ze służbami bezpieczeństwa. 

Oznacza to, że infrastruktura informacyjna pełni funkcję „platformy dostępu” do elit i kanałów władzy, a więc staje się elementem operacji wywiadowczej, nie tylko propagandowej.

60+ operatorów. Eksport modelu do Ameryki Łacińskiej

W ramach projektu „Propaganda Machine”, Forbidden Stories przedstawia identyfikację ponad 60 agentów operacyjnych i odtwarza ich rozmieszczenie funkcjonalne oraz geograficzne.  

Kluczowe jest to, że rekonstrukcja opiera się nie tylko na biogramach, ale też na twardych danych logistycznych (bilety lotnicze, plany działań, budżety, dokumentacja kampanii), co pozwala powiązać ludzi z zadaniami i przepływami pieniędzy w jeden model. 

Te ustalenia korespondują z Dossier Center, które podkreśla ciągłość personalną „starej gwardii”, a także z analizami iStories, rekonstruującymi trajektorie zawodowe operatorów i ich przechodzenie do nowych podmiotów.

Studium przypadku Boliwii pokazuje, jak model wypracowany w Afryce jest eksportowany do Ameryki Łacińskiej. 

W lipcu 2024 r. do La Paz skierowano zespół „specjalistów” mających wspierać prezydenta Luisa Arce w warunkach kryzysu politycznego. Działania obejmowały zbudowanie struktur komunikacji kryzysowej, dostęp do instytucji państwa (w tym ministerstwa komunikacji), badania opinii publicznej, korekty przekazu, tworzenie narracji i dyskredytowanie przeciwników, a także budowę warunków trwałej obecności poprzez planowanie lokalnego biura.

Zewnętrzne analizy – Brookings i Reuters Institute for the Study of Journalism (RISJ) – potwierdzają, że rosyjska propaganda i dezinformacja w języku hiszpańskim rozwija się, mimo ograniczeń platformowych i zakazów, a region jest traktowany jako przestrzeń podatna na takie operacje. 

W konsekwencji „Afrykańska Nauka Polityczna 2.0” przestaje być projektem regionalnym: Afryka pozostaje zapleczem operacyjnym i poligonem, ale mechanizmy są przenoszone na inne teatry, zwłaszcza tam, gdzie niestabilność polityczna zwiększa skuteczność operacji wpływu. 

Tę logikę wzmacniają analizy All Eyes on Wagner oraz CSIS, które wskazują, że po Prigożynie Rosja raczej „odzyskuje kontrolę” przez reorganizację niż się wycofuje.

Ekonomia wpływu: stałe budżety, gotówka, „produkcja lojalności” i wielokanałowość

Dokumenty finansowe opisane przez Forbidden Stories sugerują, że mamy do czynienia z trwałą infrastrukturą, a nie doraźnymi kampaniami. 

W okresie styczeń–wrzesień 2024 r. łączne wydatki przekroczyły 7,3 mln dolarów. Budżet dzielono na dwa segmenty: „politologię” (około dwóch trzecich) oraz „umieszczanie w mediach”.

W maju 2024 r. w operacjach uczestniczyło ok. 98 agentów, a znaczna część wydatków była realizowana w gotówce, co ma ograniczać wykrywalność. Zbieżne wnioski przedstawiają analitycy ukraińskiego Center for Countering Disinformation w raporcie o rosyjskim wpływie w Afryce.

Istotny jest też aspekt skali „zakupu treści”. Według Forbidden Stories, tylko w sierpniu 2024 r. sfinansowano 516 artykułów na ok. 340 tys. dolarów. Dodatkowo finansowano działania offline: graffiti, demonstracje, kampanie symboliczne. 

Oznacza to wielokanałowość – równoległe „zagęszczanie” przekazu w mediach i w przestrzeni fizycznej – które wzmacnia wrażenie masowości i oddolności, choć jest produktem płatnej infrastruktury. 

Status sankcyjny (OFAC) sprawia, że gotówka i pośrednicy nie są „dodatkiem”, lecz elementem rdzenia operacyjnego: bez nich system byłby łatwiej blokowany przez instytucje finansowe.

W tym sensie propaganda działa tu jak model biznesowy: stałe koszty, planowanie budżetowe, raportowanie efektów, „portfel usług” (badania, narracje, dystrybucja, mobilizacja). To przesuwa analizę z moralnej oceny („kłamstwa”) na opis mechanizmu („zorganizowana korupcja informacyjna”), w której kluczowa jest możliwość płacenia za przejęcie kanałów komunikacji.

„Konfederacja Niepodległości”: strategiczny filar operacji

Jeśli budżety są paliwem, to projekt „Konfederacja Niepodległości” stanowi ramę strategiczną. 

Z dokumentów analizowanych przez Dossier Center wynika wizja tworzenia pasa państw i elit skłonnych orientować się na Moskwę – nie w formie formalnego sojuszu, lecz poprzez sieć zależności politycznych, ekonomicznych i informacyjnych. 

Forbidden Stories interpretuje ten wątek jako próbę „przepisania mapy Afryki”: delegitymizacji Zachodu przez narracje antykolonialne, wzmacniania lokalnych napięć i odciągania uwagi od innych frontów, w tym wojny w Ukrainie. W tym układzie informacja ma przygotować grunt, polityka ma go zagospodarować, a gospodarka ma być nagrodą za lojalność.

Zewnętrzne analizy CSIS już po śmierci Prigożyna przewidywały, że Rosja będzie raczej centralizować i scalać swoje narzędzia w Afryce niż je porzucać, łącząc instrumenty militarne, informacyjne i ekonomiczne.

Ujawnione dokumenty wyglądają jak realizacja tej prognozy: przejście od „projektu” do „systemu”.

Łańcuch operacyjny: od fałszywek do scenariuszy destabilizacji

Ujawnione materiały pokazują nie zbiór odizolowanych kampanii, lecz łańcuch operacyjny. 

1. Pierwszy etap to operacje fałszywkowe i imitacyjne: klony stron, preparowane dokumenty, pseudodowody mające uderzać w projekty i partnerów zachodnich. 
2. Drugi etap to długofalowe kampanie narracyjne (antyzachodnie i antyukraińskie), prowadzone przez zespoły „politologów”, których zadaniem jest stałe kształtowanie percepcji. 
3. Trzeci etap to ingerencja w procesy polityczne i zarządzanie kryzysami (przykład Boliwii). 
4. Czwarty – mobilizacja społeczna w przestrzeni publicznej (demonstracje, graffiti, kampanie symboliczne) wspierająca narrację. 
5. Najbardziej zaawansowany poziom obejmuje scenariusze destabilizacyjne, w tym plany wojskowych przejęć władzy pojawiające się w dokumentach operacyjnych. 

W efekcie propaganda nie jest tu autonomicznym „szumem”, lecz częścią systemu, który może przechodzić od miękkiego wpływu do projektowania zmian w strukturze władzy.

Gospodarka jako cel końcowy

Najtrudniej uchwytnym, ale kluczowym komponentem jest wymiar gospodarczy. W analizowanych materiałach ekonomia nie jest tłem, lecz celem: dostęp do zasobów, koncesji i regulacji rynkowych ma być „nagrodą” i trwałym spoiwem zależności. 

Global Initiative Against Transnational Organized Crime opisuje rosyjskie „modes of influence” po upadku struktur Wagnera jako układ polityczno-militarno-gospodarczy, który może prowadzić do zjawisk zbliżonych do „state capture”.

Przykład Mali pokazuje, jak napięcia polityczne i zmiany regulacyjne mogą wpływać na sektor wydobywczy. Agencja Reutera informowała o spadku produkcji złota w tym kraju o ok. 23% oraz o sporze z Barrick Gold, który miał wymiar zarówno gospodarczy, jak i polityczny, włącznie z zatrzymaniami pracowników i negocjacjami o ich. 

W kontekście dokumentów Dossier Center i Forbidden Stories, taki przypadek można interpretować jako ilustrację mechanizmu, w którym operacje wpływu tworzą środowisko sprzyjające decyzjom gospodarczym, zgodnym z interesem zewnętrznego aktora oraz powiązanych elit.

Od „prywatnej machiny” do państwowego systemu projekcji wpływu

Zestawienie rekonstrukcji Dossier Center i globalnej syntezy Forbidden Stories prowadzi do wniosku o instytucjonalnym przekształceniu dziedzictwa Prigożyna. 

„Afrykańska Nauka Polityczna 2.0” jawi się jako infrastruktura wielofunkcyjna: 

• narzędzie dezinformacji i „korupcji informacyjnej” poprzez masowe opłacanie treści; 
• instrument ingerencji w procesy polityczne, w tym wybory i kryzysy rządowe; 
• element strategii gospodarczej, w której dostęp do surowców i regulacji jest celem końcowym;
• komponent operacji wywiadowczych SVR, oparty na finansowaniu, spółkach-osłonach i rekrutacji lokalnych pośredników.

W tym ujęciu śmierć Prigożyna nie zamknęła rozdziału operacji hybrydowych, lecz uruchomiła proces „upaństwowienia” narzędzi, które okazały się zbyt użyteczne, by je porzucić. 

Transformacja od modelu częściowo prywatnego do bardziej scentralizowanego systemu wskazuje na ewolucję rosyjskiej projekcji siły: od elastycznej „franczyzy” oligarchicznej do struktury, która – choć nadal korzysta z przykryć prawnych i finansowych – funkcjonuje jako element państwowego aparatu wpływu na Globalnym Południu.