Urzędy nadal nie dla wszystkich. NIK wskazuje na bariery

Dostępność urzędu nie zaczyna się przy wejściu do budynku, ale na jego stronie internetowej. To tam mieszkańcy szukają informacji, pobierają formularze, korzystają z Biuletynu Informacji Publicznej czy próbują załatwić sprawę bez osobistej wizyty. Dostępność cyfrowa nie jest więc dodatkiem do funkcjonowania samorządu, a jednym z podstawowych warunków równego dostępu do usług publicznych.

Obowiązki w tym zakresie wynikają przede wszystkim z ustawy o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych z 2019 r., która wdrożyła do polskiego prawa unijne przepisy. Jej założeniem jest to, że strony internetowe i aplikacje tych podmiotów mają być projektowane tak, żeby osoby z niepełnosprawnościami, osoby starsze czy użytkownicy korzystający z technologii wspomagających (jak czytniki ekranu), mogły z nich komfortowo korzystać.

Odwołują się one do postrzegalności, funkcjonalności, zrozumiałości i kompatybilności wymaganych standardem, WCAG 2.1 (Web Content Accessibility Guidelines). Zobowiązuje on administratorów platform do zapewnienia m.in. tekstów alternatywnych do grafik, odpowiedniego kontrastu, logicznej struktury treści, możliwości obsługi strony bez użycia myszy, czytelnych formularzy oraz poprawnego działania serwisu z różnymi urządzeniami i narzędziami asystującymi. 

Kontrola NIKu, przeprowadzona od początku 2019 r. do sierpnia 2025, pokazuje jednak, że w wielu samorządach realizacja tych wymagań pozostaje bardziej formalnym obowiązkiem niż rzeczywistym standardem obsługi mieszkańców.

Na przestrzeni ponad sześciu lat Izba weryfikowała, czy samorządy nie tylko formalnie wypełniały obowiązki związane z dostępnością, ale też czy faktycznie podejmowały działania ułatwiające mieszkańcom ze szczególnymi potrzebami korzystanie z usług publicznych. W objętych kontrolą 16 urzędach z czterech województw analizowano, zarówno plany jak i realizacje rozwiązań oraz czy te przyniosły konkretne efekty dla potrzebujących. Oceniano m.in. dostępność budynków, usług internetowych i kontaktu z urzędem.

Strony urzędów nie dla wszystkich

Wyniki kontroli pokazały, że urzędowe strony internetowe nadal nie są w pełni dostosowane do potrzeb wszystkich użytkowników. NIK sprawdziła 34 serwisy należące do 16 skontrolowanych jednostek. Oceniła je pod kątem 26 ustawowych wymagań dostępności cyfrowej wynikających z opisanej wcześniej ustawy. Żadna z badanych witryn nie spełniła wszystkich kryteriów.

W większości przypadków strony nie spełniały dwóch lub trzech wymogów, ale były też takie, w których liczba uchybień była znacznie większa. W skrajnym przypadku jedna z witryn nie realizowała od 7 do 11 zasad dostępności.

Najczęściej problemy dotyczyły treści, z których osoby z niepełnosprawnościami nie mogły swobodnie korzystać.

Na przykład, na wielu stronach zamieszczano grafiki bez odpowiednich opisów, przez co programy odczytujące ekran nie były w stanie przekazać ich treści osobom niewidomym. Natomiast osobom słabiej rozróżniającym barwy, prawidłowe odczytanie informacji utrudniały komunikaty przekazywane wyłącznie za pomocą koloru.

Problemem okazało się również powiększanie widoku strony – w niektórych przypadkach po zwiększeniu skali część informacji znikała z ekranu. Kontrolerzy zwrócili też uwagę na to, że urzędów publikowała materiały multimedialne bez wersji tekstowej lub dźwiękowego opisu.

Urzędowe informacje nie dla wszystkich

Samorządy miały też duże trudności z zapewnieniem dostępności informacyjno-komunikacyjnej. Podstawowych wymogów w tym zakresie nie spełniło 14 z 16 sprawdzonych urzędów.

Najczęściej brakowało prostych rozwiązań, które pozwalałyby osobom ze szczególnymi potrzebami łatwiej zapoznać się z informacjami o działalności urzędu. Na wielu stronach nie zamieszczano treści w pliku możliwym do odczytania przez programy komputerowe, nagrań w polskim języku migowym czy wersji przygotowanej w tekście łatwym do czytania.

NIK zwróciła również uwagę na sytuację osób słabosłyszących odwiedzających urzędy osobiście. W siedmiu jednostkach (w łącznie dziesięciu budynkach) nie było urządzeń ani systemów wspierających odbiór dźwięku (jak pętle indukcyjne).

Budynki urzędów nie dla wszystkich

Kontrola NIK wykazała także, że 14 z 16 badanych jednostek nie spełniało wymogów dostępności „fizycznej” (tj. architektonicznej) dla osób z potrzebami. Problemy dotyczyły przede wszystkim braku pełnego dostosowania budynków i informacji o układzie pomieszczeń. W wielu urzędach osoby z niepełnosprawnościami mogły więc napotkać trudności z samodzielnym poruszaniem się po obiekcie. 

Brakowało też m.in. podjazdów, wind, odpowiednich oznaczeń i informacji w formie wizualnej, dotykowej lub głosowej. W części budynków nie przygotowano też procedur, sprzętu ani przeszkolonych pracowników potrzebnych do pomocy w razie zagrożenia, lub ewakuacji.

Same procedury nie wystarczyły

Z ustaleń NIK wynika, że samo formalne przyjęcie zasad dostępności nie wystarcza. Instytucje publiczne powinny na bieżąco usuwać bariery i zapobiegać powstawaniu nowych – w 9 z 16 skontrolowanych jednostek działania w tym zakresie były niewystarczające.

Problemy dotyczyły m.in. planów poprawy dostępności, które nie zawsze były wdrażane lub nie opierały się na rzetelnej analizie potrzeb. W wielu urzędach pomijano wymagania dotyczące dostępności przy zawieraniu umów na realizację zadań i zamówień publicznych. NIK zwróciła również uwagę na nierzetelne raporty i niepełne lub nieprawidłowo przygotowane deklaracje dostępności cyfrowej.

Po kontroli Izba wskazała, że oprócz działań naprawczych w samych urzędach, konieczne jest też doprecyzowanie przepisów. NIK zawnioskowała m.in. o zmiany w ustawie o zapewnianiu dostępności i o przygotowanie wytycznych, które jasno określą, jak uwzględniać tę kwestię w umowach, zapewniać bezpieczną ewakuację osobom ze szczególnymi potrzebami, a także w jaki sposób publikować raporty i deklaracje by były zrozumiałe i dostępne dla wszystkich użytkowników.