Rola czynnika cyber na współczesnym polu bitwy

Lata 90. i narodziny nowego rodzaju operacji

Od początku lat 90. rozpatrywano możliwość wykorzystania w działaniach bojowych cyberprzestrzeni. Biorąc jednak pod uwagę, że w tamtym czasie stopień digitalizacji świata był na zupełnie innym poziomie, pełnoprawne operacje w cyberprzestrzeni były zjawiskiem znikomym. 

Nie przeszkodziło to jednak w powstaniu wielu mitów na ich temat. Najbardziej znanym przykładem była rzekoma infekcja irackich systemów obrony przeciwlotniczej złośliwym oprogramowaniem, podrzuconym przez amerykański wywiad, co po latach okazało się jedynie mistyfikacją.

W 1994 roku, podczas planowania interwencji na Haiti, pojawił się pomysł ofensywnej operacji wymierzonej w sieci telekomunikacyjne, co pokazuje, że działania „cyber” na początku lat 90. opierały się na manipulacji infrastrukturą telefoniczną. 

Amerykanie ustalili, że haitański system obrony przeciwlotniczej oraz komunikacja tamtejszego dowództwa opierają się na cywilnej, komercyjnej sieci telefonicznej. Służby USA zakładały zinfiltrowanie central telefonicznych na wyspie i wygenerowanie takiego sztucznego ruchu, aby wszystkie telefony na Haiti były jednocześnie zajęte. 

W efekcie tego ataku obrona przeciwlotnicza Haiti zostałaby całkowicie „oślepiona” i pozbawiona łączności. Żołnierze nie mogliby informować o nadlatujących amerykańskich samolotach z desantem ani koordynować ognia. 

Operacja nie doszła do skutku, ponieważ rozmowy pokojowe przyniosły spodziewany rezultat i nie było konieczności wykorzystania wojska.

W 1999 roku, podczas operacji NATO przeciwko reżimowi Slobodana Milosevica, mieliśmy prymitywny obraz konfliktu w cyberprzestrzeni, gdzie obie strony głównie ograniczały się do ataków DDoS oraz e-mail bombingu. 

Serwery pocztowe NATO w Belgii zostały zalane tysiącami e-maili z zainfekowanymi załącznikami(otrzymywano ponad 20 tysięcy takich wiadomości dziennie). Atakowano i podmieniano strony internetoweamerykańskich i brytyjskich instytucji rządowych, a część z nich stała się celem ataków DDoS. Tego typu działania będą później w różnej skali towarzyszyć innym konfliktom. 

XXI wiek – konflikt wchodzi do cyberprzestrzeni

Następująca w niezwykle dynamicznym tempie digitalizacja świata i podłączanie coraz większej liczby urządzeń do internetu spowodowały, że operacje w cyberprzestrzeni stały się nieodłącznym elementem współczesnego pola bitwy.

Jak się okazało nie stały się one złotym środkiem rozwiązującym każdy problem, a ich użyteczność była ograniczona w zależności od sytuacji.

Zbieranie informacji

XXI wiek to czas ogromnej ilości danych wykradzionych przez cyberprzestępców. Jednak ten rodzaj działalności w cyberprzestrzeni stał się również istotny w kontekście planowania aktywności wojskowych. 

Operacje w cyberprzestrzeni są skutecznie wykorzystywane do zbierania informacji na temat potencjalnych celów. Przykładem może być zniszczenie syryjskiego reaktora atomowego w ramach operacji Orchard. 

Agenci Mosadu włamali się do osobistego laptopa szefa syryjskiej komisji energii atomowej, gdy ten przebywał w hotelu w Wiedniu. Zainstalowano na nim złośliwe oprogramowanie, które pozwoliło na eksfiltrację setek zdjęć z wnętrza reaktora oraz planów konstrukcyjnych, co ułatwiło planowanie operacji.

Ciekawym rodzajem zastosowania działań w cyberprzestrzeni była sytuacja z początku wojny ukraińsko-rosyjskiej.

W 2013 roku ukraiński oficer artylerii stworzył na system Android aplikację mobilną, której celem było zautomatyzowanie obliczeń dla haubic będących na wyposażeniu ukraińskiej armii. Aplikacja okazała się ogromnym sukcesem – skracała czas potrzebny na wycelowanie działa z kilku minut do zaledwie 15 sekund. Z programu korzystały tysiące żołnierzy.  

Operatorzy jednostki APT28 (działający na zlecenie rosyjskiego wywiadu GRU) dostrzegli idealną okazję. Od końca 2014 do 2016 roku na ukraińskich forach wojskowych oraz w mediach społecznościowych zaczęli dystrybuować zmodyfikowaną, fałszywą wersję tej aplikacji. 

Po zainstalowaniu jej przez ukraińskich żołnierzy, przechwytywała i wysyłała na rosyjskie serwery przybliżoną lokalizację urządzenia. Miało to spowodować zwiększoną liczbę zniszczonych jednostek artylerii. 

Informacje, które zostały opisane w raporcie firmy CrowdStrike, były krytykowane przez niektórych ekspertówwskazujących, że cała sytuacja została wyolbrzymiona albo w ogóle nie miała miejsca. Ta sytuacja pokazuje trudności, które można napotkać w trakcie analizy wykorzystania elementu cyber na współczesnym polu bitwy. 

Kradzież informacji za pomocą środków cyber, a później ich wykorzystanie do planowania operacji wojskowych, ma miejsce w trakcie trwającej pełnoskalowej wojny ukraińsko-rosyjskiej. 

Rosjanie próbowali infiltrować systemy teleinformatyczne Ukraińców, a następnie na ich podstawie kierowali ogień. Przykładowo, taka sytuacja miała miejsce z uderzeniem w miasto Winnica w 2022 roku, gdzie nastąpiło włamanie do systemów rządowych, a cztery dni później na lotnisko w tym rejonie uderzyło osiem pocisków.

Wsparcie działań na poziomie taktycznym

Jednym z najskuteczniejszych rodzajów operacji jest łączenie ataków w cyberprzestrzeni z operacjami kinetycznymi. Najlepiej, jeśli dzieje się to w krótkich odstępach czasu i w połączeniu z działaniami z zakresu walki radioelektronicznej. 

Tu można wspomnieć o operacji Orchard z 2007 roku.  Celem było całkowite zniszczenie tajnego syryjskiego reaktora jądrowego Al-Kibar w regionie Dajr az-Zaur, zlokalizowanego na pustyni we wschodniej części kraju. 

Według dostępnych informacji, wykorzystano system Suter, który wykorzystuje luki w zabezpieczeniach i zakłóca działanie atakowanego systemu obrony powietrznej, wysyłając impulsy elektroniczne do anten celu i wstawiając do nich dostosowane sygnały. 

Po włamaniu się do sieci operatorzy wprowadzili błędne dane. Syryjskie radary pokazywały brak naruszeń przestrzeni powietrznej, podczas gdy izraelskie samoloty dokonywały bombardowania.

Podobne środki wykorzystali Amerykanie w trakcie ataku na Iran w 2025 roku. Bombowce zaatakowały trzy obiekty jądrowe w tym kraju, a komponent cyber został wykorzystany do unieszkodliwienia irańskiej obrony powietrznej. 

Tego typu działania zaobserwowano również w trakcie ataku na Wenezuelę. Atak sił specjalnych został skoordynowany z blackoutem w stolicy oraz oślepieniem obrony przeciwlotniczej.

Wsparcie na poziomie taktycznym otrzymali też australijscy komandosi, walcząc z ISIS o odzyskanie kontroli nad Mosulem. Oddział odpowiedzialny za operacje w cyberprzestrzeni przebywał 11 tys. kilometrów od pola bitwy i w odpowiednim momencie przypuścił atak, który zdestabilizował systemy komunikacyjne ISIS i tym samym wywołał chaos i dezorganizację w szeregach dżihadystów, umożliwiając żołnierzom koalicji szybkie przełamanie pozycji.  

Operacja ta pokazała doskonałą koordynację australijskich oddziałów oraz to, jak cyberprzestrzeń może realnie wpłynąć na taktyczne działania żołnierzy.

Operacja przeciwko ISIS. Cyberprzestrzeń przeciwko terrorystom

Rosnące w siłę Państwo Islamskie stawało się coraz większym problemem dla Stanów Zjednoczonych i innych państw zachodnich. 

W 2014 rozpoczęto operację militarną wymierzoną w ISIS.  Dwa lata później powołano do życia Joint Task Force ARES (JTF-Ares) – grupę zadaniową w ramach amerykańskiego Dowództwa ds. Cyberprzestrzeni (U.S. Cyber Command) oraz National Security Agency (NSA), której głównym celem było zwalczanie obecności ISIS w sieci. 

Najsłynniejszą kampanią przeprowadzoną przez JTF-Ares była operacja Glowing Symphony (autoryzowana w listopadzie 2016 r.), uważana za jedną z największych, najdłuższych i najbardziej złożonych ofensywnych operacji cybernetycznych w historii amerykańskich sił zbrojnych.

Głównym celem uderzenia była machina propagandowa i rekrutacyjna ISIS. Internet był tutaj niezwykle ważnym narzędziem dla terrorystów.  Zamiast fizycznie niszczyć serwery, Amerykanie włamywali się do infrastruktury, by całkowicie ją zdezorganizować. 

W ramach działań przejmowano dostępy do kont administratorów, co umożliwiło swobodne poruszanie się po sieciach ISIS i podejmowanie dalszych działań. Usuwano z serwerów duże ilości materiałów propagandowych. Zablokowano też konta kluczowych członków ISIS, zmieniając hasła i uniemożliwiając im publikację. Udało się także zablokować mobilną aplikację oficjalnej agencji informacyjnej ISIS – „Amaq”. 

Zamiast całkowicie wyłączać serwery od razu, celowo wywoływano problemy techniczne (np. spowolnienie działania, awarie logowania). Miało to wywołać frustrację wśród członków ISIS i zmusić ich do korzystania z mniej bezpiecznych, alternatywnych narzędzi komunikacji. Taki krok często pozwalał na namierzenie ich lokalizacji, umożliwiając fizyczną likwidację.

Operację Glowing Symphony opisano jako jedną z największych i najdłuższych ofensywnych operacji cybernetycznych w historii armii USA. Ponadto, to pierwszy przypadek, w którym Stany Zjednoczone potwierdziły swoje zaangażowanie w ofensywną operację cybernetyczną. 

Kampania stanowiła przełom w amerykańskiej doktrynie wojennej. Udowodniła, że operacje w cyberprzestrzeni przestały pełnić wyłącznie funkcję wywiadowczą, a stały się pełnoprawnym rodzajem bronizdolnym do paraliżowania wrogiej infrastruktury i bezpośredniego wspierania wojsk lądowych oraz lotnictwa. 

Nie oznacza to, że nie napotkała wielu problemów. Pojawiły się trudności pomiędzy służbami wywiadowczymi a USCYBECOM odnośnie do tego, czy niszczyć dany obiekt, czy zostawić do dalszego zbierania informacji. Wskazywano też na problem z doborem celów oraz na konieczność pogwałcenia suwerenności innych państw, w tym tych uchodzących za sojusznicze (np. jeden z zaatakowanych serwerów ISIS znajdował się Niemczech). 

Jednym z głównych wniosków było podkreślenie, że cyberataki miały głównie znaczenie taktyczne, a nie decydujące. Wiązało się to z trudnością jednoznacznej oceny operacji. W cyberprzestrzeni trudno było udowodnić, że skasowanie propagandowego magazynu „Dabiq” lub usunięcie filmów z serwera realnie przełożyło się na mniejszą liczbę rekrutów z Europy czy powstrzymało proces radykalizacji. 

Doświadczenia wojny z Ukrainy

Trwająca pełnoskalowa wojna w Ukrainie jest pierwszym tego rodzaju konfliktem, w którym zastosowano pełne spektrum działań w cyberprzestrzeni.

Rosjanie w pierwszych dniach konfliktu próbowali sparaliżować ukraińską łączność, wykorzystując   środki wojny elektronicznej, co wraz z cyberatakiem na Viasat doprowadziło do problemów z komunikacją wojsk broniących Kijowa. Problem ten został bardzo szybko rozwiązany poprzez dostawy systemu Starlink. 

Nie był to jednak jedyny atak na podmioty dostarczające usługi teleinformatyczne. W wyniku działań Rosjan dostarczyciele usług internetowych oraz operatorzy telekomunikacyjni mieli problemy z funkcjonowaniem. 

W pierwszych miesiącach wojny Rosjanie wykorzystali wiele typów złośliwego oprogramowania typu wiper w celu zniszczenia ukraińskich danych. Ataki były wymierzone w ponad 50 różnorodnych instytucji i przedsiębiorstw, a w niektórych przypadkach odnotowano trudności w ich normalnym funkcjonowaniu. 

Skala ataków była bardzo duża, bo podobnej ilości złośliwego oprogramowania Rosja używała w ciągu lat. Tutaj wystarczyło zaledwie kilka miesięcy. 

Atakowano przede wszystkim obiekty związane z komunikacją (co jest zgodne z rosyjską doktryną wojny informacyjnej wprost mówiącej o konieczności uzyskania dominacji w infosferze), instytucje państwowe oraz infrastrukturę krytyczną. 

Operacje nie przyniosły takich skutków jak np. zastosowanie złośliwego oprogramowania NotPetya w 2017 roku. 

Po początkowej fazie wojny Rosjanie zmienili swoje działania w cyberprzestrzeni, koncentrując się na pozyskiwaniu informacji na tematy związane z ukraińskim wojskiem, funkcjonowaniem państwa i pomocą ze strony Zachodu. 

Wykorzystanie cyberprzestrzeni przez Rosjan do ataku na Ukrainę uchodzi w powszechnej opinii za porażkę, ale czy faktycznie tak byłoby odbierane, gdyby konwencjonalny atak się powiódł? 

Wojna to system, a cyberprzestrzeń jest jednym z jej elementów, który może pomóc w walce, ale nie będzie czynnikiem decydującym.

Podsumowanie

Cyberprzestrzeń została słusznie uznana za kolejny obszar prowadzenia działań wojskowych przez NATO, co świadczy o jej rosnącej roli na współczesnym polu bitwy. Nie jest to jednak rola, którą przewidywali niektórzy eksperci czy jaką prezentowały filmy o całkowitej dominacji tego środowiska walki nad innymi. 

Operacje w cyberprzestrzeni wspierają konwencjonalne działania sił zbrojnych, mogą im pomóc poprzez paraliż komunikacji przeciwnika, jego obrony przeciwlotniczej czy zbieranie informacji wywiadowczych, co pozwala na skuteczniejszą identyfikację celów. Razem z zastosowaniem środków walki radioelektronicznej skutki takich operacji mogą być bardzo bolesne dla przeciwnika. 

Ocena skuteczności wykorzystania cyberprzestrzeni determinowana jest przez powodzenie całej operacji. Może się tak zdarzyć, że cyberataki okazały się skuteczne, ale kampania nie powiodła się, jak to miało miejsce na Ukrainie. 

Dlatego też cyberprzestrzeń będzie jednym z wielu elementów współczesnego pola walki, a nie całkowicie je zdominuje i zastąpi inne rodzaje wojska. Używanie samych cyberataków bez wsparcia dodatkowych form aktywności na polu walki nie przyniesie pożądanych skutków.  

Prowadząc działania tylko w cyberprzestrzeni, nie da się wygrać, dlatego też nie powinno się ani przeceniać, ani nie doceniać jej znaczenia.