Białe plamy nadal na mapie Polski. NIK krytycznie o rozbudowie sieci

Początki internetu w polsce, to połączenie zajmujące linie telefoniczną oraz charakterystyczny dźwięk modemu poprzedzający połączenie. Dziś dostęp do sieci jest niemal natychmiastowy. Szerokopasmowy internet jest więc nie tylko wygodą, ale też podstawową infrastrukturą potrzebną do codziennego funkcjonowania i czymś oczywistym dla niemal każdego.

Na 14,5% jego terytorium wciąż występują jednak tzw. białe plamy, czyli obszary bez dostępu do stacjonarnego internetu o prędkości co najmniej 100 Mb/s. Problem ten miał zostać ograniczony dzięki Funduszom Europejskim na Rozwój Cyfrowy 2021-2027 (FERC), z których części finansowana jest rozbudowa sieci na terenach pomijanych przez komercyjnych operatorów (Priorytet 1).

Realizację programu skontrolowała Najwyższa Izba Kontroli (NIK), wykazując nieprawidłowości w 12 spośród 17 badanych projektów (70,6%).

Budowa sieci okazała się nieopłacalna

Jednym z głównych problemów wskazanych przez Najwyższą Izbę Kontroli było niewielkie zainteresowanie przedsiębiorców telekomunikacyjnych realizacją inwestycji. Choć 118 firm uzyskało pozytywną ocenę wniosków o dofinansowanie, pod koniec 2025 roku projekty prowadziło jedynie 61 z nich – pozostali operatorzy rezygnowali jeszcze przed podpisaniem umowy lub wycofywali się już w trakcie prac.

Decyzje te miały najczęściej zapadać po przeprowadzeniu dokładniejszych analiz, z których wynikało, że rozbudowa sieci na słabiej zaludnionych terenach może być dla firm nieopłacalna – nawet przy udziale środków publicznych. Doprowadziło to do znacznego zmniejszenia przeznaczonego na niego budżetu, który w lipcu ograniczono z 4,5 mld zł do 1,8 mld zł. – pozostała kwota została zakontraktowana przez Centrum Projektów Polska Cyfrowa (CPPC). 

Zdaniem NIK, przeniesienie części środków na inne zadania pomogło zminimalizować ryzyko niewykorzystania alokacji programu FERC, jednocześnie potwierdzało ograniczoną zdolność absorpcji środków na zwiększenie dostępu do stacjonarnego internetu szerokopasmowego na obszarach tzw. białych plam.
Komunikat NIK

Problemy z danymi zmieniały zakres projektów

Realizację projektów utrudniały także niepełne i nieaktualne informacje o budynkach i istniejącej już infrastrukturze telekomunikacyjnej. W wielu przypadkach dopiero podczas budowy okazywało się, że część wytypowanych adresów nie powinna zostać objęta inwestycją albo należało zastąpić je innymi lokalizacjami. 

Zmiany te prowadziły do opóźnień i utrudniały osiągnięcie zakładanych rezultatów. W 16 spośród 17 skontrolowanych projektów zrezygnowano łącznie z objęcia siecią 12,6 proc. zaplanowanych punktów adresowych. NIK podkreśliła, że nie były to pojedyncze pomyłki, a problem wynikający ze sposobu gromadzenia, aktualizowania i wykorzystywania danych.

W tej kwestii, kontrolerzy zwrócili też uwagę na rozproszenie odpowiedzialności za jakość informacji. Dane przekazywali operatorzy, natomiast ich gromadzeniem zajmowały się instytucje podległe prezesowi Urzędu Komunikacji Elektronicznej i ministrowi cyfryzacji. CPPC, mimo że nie odpowiadało bezpośrednio za te bazy danych, według NIK powinno wcześniej zauważyć zawarte w nich błędy.

W sumie nieprawidłowości związane z przekazywaniem danych stwierdzono u pięciu z 15 skontrolowanych beneficjentów, co jak podkreśla NIK w skrajnych przypadkach może prowadzić do podwójnego finansowania sieciszerokopasmowych w niektórych lokalizacjach”.

Sieć powstawała wolniej, niż zakładano

W sumie zastrzeżenia NIKu dotyczyły 12 z 17 badanych projektów. W dziesięciu przypadkach prace nie przebiegały zgodnie z pierwotnymi harmonogramami, a w trzech opóźnień nie udało się zlikwidować mimo wdrożenia planów naprawczych. Do zakończenia kontroli powstało mniej niż 10% (ok.1530 km) sieci z zaplanowanych 15 819 km. Zasięgiem objęto natomiast jedną czwartą wskazanych adresów.

W większości badanych projektów mieszkańcy nie mogli jeszcze faktycznie korzystać z nowej infrastruktury, a w 13 z 17 przypadków operatorzy nie rozpoczęli świadczenia usług. 

NIK zaznaczyła również, że część trudności była znana już z wcześniejszych kontroli Narodowego Planu Szerokopasmowego. Nadal nie rozwiązano przede wszystkim problemu jakości i aktualności danych o infrastrukturze. Nie udało się też osiągnąć celu, zgodnie z którym do końca 2025 roku szybki internet miał być dostępny pod wszystkimi punktami adresowymi – jego zasięg obejmował nieco ponad 85 proc. z nich.

NIK wskazuje, co należy poprawić

Po zakończeniu kontroli NIK zaapelowała do Ministerstwa Cyfryzacji i Urzędu Komunikacji Elektronicznej o uporządkowanie danych wykorzystywanych przy planowaniu inwestycji szerokopasmowych. Zdaniem Izby informacje o istniejącej infrastrukturze i punktach adresowych powinny być aktualne, kompletne i gromadzone w bardziej spójnym systemie. 

NIK wskazała także na potrzebę dokładniejszego sprawdzania, czy działające już sieci można rozbudować bez konieczności finansowania nowych inwestycji od podstaw. Izba ponowiła przy tym wcześniejszy postulat utworzenia jednego systemu sprawozdawczego oraz ujednolicenia terminów przekazywania danych przez operatorów.